Ortaklar arasındaki güven bittiğinde, azınlıkta kalan ortağın elinde iki araç vardır: şirket hesaplarını denetletmek ve haklı sebeple ortaklıktan ayrılmak.
Ortaklıklar çoğu zaman anlaşmazlıkla değil, bilgi akışının kesilmesiyle bozulur. Azınlıkta kalan ortak şirketin gerçek durumunu öğrenemez hâle gelir; kâr dağıtılmaz, sorular yanıtsız kalır. Bu noktada kanunun tanıdığı iki araç devreye girer.
Birinci araç: özel denetim
Şirket hesaplarının şeffaf olmadığından kaygı duyan pay sahibinin ilk adımı özel denetimdir.
Her pay sahibi, pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi için gerekli olduğu takdirde ve bilgi alma veya inceleme hakkı daha önce kullanılmışsa, belirli olayların özel bir denetimle açıklığa kavuşturulmasını genel kuruldan isteyebilir.
Bu ilk basamağın atlanmaması önemlidir: doğrudan mahkemeye başvurulamaz. Önce genel kurula talep götürülmeli, talebin reddedildiği tutanağa geçirilmelidir.
Genel kurul talebi reddederse, sermayenin en az onda birini, halka açık anonim şirketlerde yirmide birini oluşturan pay sahipleri, üç ay içinde mahkemeden özel denetçi atanmasını isteyebilir.
Azınlığın elindeki diğer araçlar arasında finansal tabloların müzakeresinin ertelenmesi ve genel kurulun toplantıya çağrılmasının talep edilmesi de bulunur. Bunlar tek başına sonuç doğurmasa da, denetim talebine giden yolda dosyayı güçlendirir.
İkinci araç: ortaklıktan ayrılma
Limited şirkette ortak, esas sözleşmede öngörülen sebeplerin varlığı hâlinde çıkma hakkını kullanabilir. Esas sözleşmede böyle bir hüküm yoksa, haklı sebeplerin bulunması durumunda mahkemeden çıkmasına karar verilmesini isteyebilir. Şirket de haklı sebeplerin varlığında ortağın ortaklıktan çıkarılmasını mahkemeden talep edebilir.
Anonim şirkette doğrudan bir çıkma hakkı bulunmaz. Bunun yerine, haklı sebeplerin varlığında sermayenin en az onda birini oluşturan pay sahipleri şirketin feshini isteyebilir.
Mahkeme fesih yerine, davacı pay sahiplerine paylarının karar tarihine en yakın gerçek değerlerinin ödenerek şirketten çıkarılmalarına veya duruma uygun düşen başka bir çözüme de hükmedebilir.
Uygulamada fesih kararı istisnadır. Mahkemeler çoğunlukla şirketin ayakta kalmasını sağlayan ara çözümleri tercih eder. Bu, davayı açan azınlık pay sahibi için aslında olumlu bir tablodur: hedeflenen sonuç genellikle şirketin sona ermesi değil, payın gerçek değeri üzerinden nakde çevrilmesidir.
Haklı sebep nedir
Kanun haklı sebepleri saymaz. Uygulamada kabul gören durumlar arasında şunlar bulunur:
- Ortağın bilgi alma ve inceleme hakkının sürekli olarak engellenmesi,
- Yıllar boyunca ve haklı bir gerekçe olmaksızın kâr dağıtılmaması,
- Şirket kaynaklarının çoğunluk ortağın kişisel menfaatine kullanılması,
- Genel kurulun toplanmaması veya kararların sürekli olarak azınlığın aleyhine alınması,
- Ortaklar arasındaki güven ilişkisinin sürdürülemez hâle gelmesi.
Bu durumların tamamı, iddia edildiği değil belgelendiği ölçüde sonuç doğurur. Yanıtsız bırakılmış yazılı bilgi talepleri, tutanağa geçirilmiş genel kurul itirazları ve noter ihtarları, dava aşamasında dosyanın omurgasını oluşturur.
Sıralama
Uygulamada işleyen sıra şudur:
- Yazılı bilgi ve inceleme talebi gönderilir; yanıt beklenir.
- Genel kurulda özel denetim talep edilir; ret tutanağa geçirilir.
- Ret hâlinde üç ay içinde mahkemeden özel denetçi atanması istenir.
- Denetim sonucuna göre çıkma, çıkarılma veya haklı sebeple fesih yolu değerlendirilir.
Bu sıra atlandığında, doğrudan açılan davalar çoğunlukla usul veya delil yetersizliğiyle karşılaşır.
Sonuç
Azınlık pay sahibi olmak çaresizlik değildir. Kanun, bilgiye erişimden ortaklıktan ayrılmaya kadar uzanan bir araç seti tanır. Bu araçların etkisi ise doğru sırayla ve zamanında kullanılmalarına bağlıdır.
Randevu Talebi
Şirketler ve Ticaret Hukuku
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için değerlendirme yapılmadan hareket edilmemelidir.
