Ticari Dolandırıcılık ve Basiretli Tacir İlkesi

Ödenmeyen bir fatura, teslim alınıp bedeli gönderilmeyen bir mal, verilen ancak karşılığı çıkmayan bir çek. Bu durumların hepsinde zarar gerçektir. Bunların suç oluşturup oluşturmadığı ise ayrı bir sorudur ve cevabı çoğu zaman beklenenden farklıdır.

Belirleyici unsur: hile

Dolandırıcılık, hileli davranışlarla bir kişinin aldatılması ve bu suretle kendisinin veya başkasının zararına olarak yarar sağlanmasıdır.

Belirleyici unsur hiledir. Failin, işlem kurulmadan önce karşı tarafı yanıltacak bir davranışta bulunmuş olması gerekir. Sahte belge kullanılması, var olmayan bir kapasitenin gösterilmesi, gerçekte bulunmayan bir stokun mevcut gibi sunulması bu kapsamdadır.

Buna karşılık, gerçekten kurulmuş bir ticari ilişkide sonradan ortaya çıkan ödeme güçlüğü kural olarak suç değil, hukuki uyuşmazlıktır. Şirketin işleri bozulmuş, tahsilatları aksamış ve borcunu ödeyememiştir. Bu, alacak davasının konusudur.

Suç duyurularının önemli bölümü tam bu noktada takipsizlikle sonuçlanır: zarar gerçektir, ancak baştan var olan bir hile ortaya konulamamıştır.

Ticari faaliyet sırasında işlenmesi

Dolandırıcılığın tacir veya şirket yöneticisi olan ya da şirket adına hareket eden kişiler tarafından ticari faaliyetleri sırasında işlenmesi, suçun nitelikli hâllerinden biridir ve öngörülen ceza belirgin biçimde artar.

Bu nedenle olayın hangi sıfatla ve hangi ilişki içinde gerçekleştiğinin şikâyet dilekçesinde doğru kurulması önem taşır. Aynı maddi olay, eksik anlatıldığında basit bir alacak uyuşmazlığı olarak değerlendirilebilirken, unsurlarıyla ortaya konulduğunda nitelikli dolandırıcılık kapsamında soruşturulabilir.

Basiretli tacir ilkesinin dolaylı etkisi

Kanun, her tacirin ticari faaliyetlerinde basiretli bir iş insanı gibi davranmasını bekler. Bu ilke doğrudan bir ceza kuralı değildir, ancak soruşturma aşamasında dolaylı bir etki doğurur.

Hiçbir sözleşme yapmadan, karşı tarafın ticari geçmişini araştırmadan ve teminat almadan yüksek tutarlı bir işleme girişen tacirin "aldatıldım" savunması, savcılık aşamasında çoğu zaman hukuki uyuşmazlık olarak değerlendirilir. Bireysel ilişkilerde makul görülebilecek bir güven, ticari ilişkide aynı korumayı sağlamaz.

Bu, zarara uğrayan tacirin haksız olduğu anlamına gelmez. Ancak ceza yolunun tek başına yeterli olmayacağı anlamına gelir.

Önleyici tedbirler

Ticari ilişkide alınacak dört tedbir, hem zararı önler hem de zarar doğduğunda dosyayı güçlendirir:

• Yazılı sözleşme ve teslim belgeleri. Sözlü mutabakatla yürüyen ilişkilerde, sonradan neyin kararlaştırıldığı ispat edilemez.
• Ön kontrol. Karşı tarafın ticaret sicili kaydının, temsil yetkisinin ve risk kayıtlarının işlem öncesinde sorgulanması.
• Teminat. Yüksek tutarlı işlemlerde teminat mektubu, ipotek veya kısmi ön ödeme.
• Kayıt. Yazışmaların, mutabakatların ve sipariş onaylarının yazılı ortamda tutulması.

Bu tedbirler alındığında, karşı tarafın baştan var olan hilesi de daha kolay ortaya konulur.

Takipsizlik kararı verilirse

Soruşturma sonunda kovuşturmaya yer olmadığına karar verilirse, karara karşı süresi içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edilebilir. İtiraz aşamasında dosyaya yeni delil sunulması ve hile unsurunun somut olaylarla ortaya konulması sonucu değiştirebilir.

Takipsizlik kararı, zararın tazmin edilemeyeceği anlamına gelmez. Ceza yolundan bağımsız olarak alacağın icra takibi ve dava yoluyla tahsili ile haksız fiil hükümlerine dayalı tazminat talepleri ayrıca değerlendirilir.

Sonuç

Ticari bir zarar karşısında atılacak ilk adım, olayın ceza hukuku bakımından hangi kategoriye girdiğini doğru belirlemektir. Yanlış kategoriye açılan bir dosya, yalnızca zaman kaybı değil, çoğu zaman hukuk yolundaki dosyayı da zayıflatan bir sonuç doğurur.